Choreograaf en schrijver Rudi van Dantzig overleden
vrijdag 20 januari 2012
'De laatste anderhalf, twee jaar ben ik zó zwak, ziek en
misselijk. Ik realiseer me dat de ziekte me erg ondermijnt. Ik heb
geen energie meer om met mensen om te gaan. Nu denk ik: ik ga dood.
Dat benauwt me. Niet zozeer dat ik sterf, wel de manier
waarop.' Dat zei Rudi van Dantzig bijna vier jaar geleden in
een interview. Zijn 75ste verjaardag werd toen gevierd met een
speciaal programma van het Nationale Ballet in het Muziektheater in
Amsterdam waarin drie van zijn belangrijkste balletten waren te
zien. Hij leed aan lymfeklierkanker maar leek eerder de ziekte
overwonnen te hebben. Hij is nu overleden, 78 jaar oud.
Dansen
Rudi van Dantzig werd in 1933 geboren en groeide op in
Amsterdam. Na de oorlog realiseerde hij zich pas dat het feit dat
de krant De Waarheid in huis kwam, inhield dat zijn ouders
communist waren. Het gevoel anders te zijn dan de andere kinderen
had hij op de lagere school al. Hij werd het teruggetrokken,
eenzame en altijd gepeste jongetje van de klas. Toen hij in de
bioscoop de balletfilm De rode schoentjes zag, maakte dat
het heilige vuur in hem wakker: dansen was wat hij wilde. Hij begon
choreografieën te maken voor schoolavondjes waardoor hij bij zijn
medeleerlingen aanzienlijk populairder werd. Begin jaren '50 ging
hij danslessen nemen bij Sonia
Gaskell.
Artistiek leider
Bij Ballet Recital van Sonia Gaskell, later omgedoopt tot het
Nederlands Ballet en vervolgens tot Het
Nationale Ballet, begon hij zijn dansloopbaan. In 1955
werd Nachteiland, zijn eerste choreografie, uitgevoerd.
Het begin van een lange reeks die zich kenmerkte door een
expressionistische dansstijl en met name ook door een sombere visie
op het menselijk bestaan en de maatschappij. Twintig jaar lang,
vanaf 1971, was hij de artistiek leider van Het Nationale Ballet.
Over zijn vriendschap met de beroemde danser Rudolf Noerejev
schreef hij het in 1993 (het jaar dat Noerejev aan aids overleed)
verschenen Noerejev : het spoor van een komeet.
Amerikaanse soldaat
In 1986 debuteerde hij als schrijver met de autobiografische
roman Voor een verloren soldaat. De elfjarige Jeroen wordt
in het laatste oorlogsjaar uit Amsterdam naar Friesland gestuurd.
De komst van de Amerikanen brengt voor hem niet alleen het einde
van de oorlog maar ook een eerste kennismaking met
homoseksualiteit. Een Amerikaanse soldaat ('Wolt') geeft hem snoep,
neemt hem mee in een jeep en forceert seksueel contact.
Schuldbesef, gevoelens van walging en afkeer en een onweerstaanbare
aantrekkingskracht die maakt dat hij Wolt toch steeds opzoekt,
brengen hem uit balans. Wolt verdwijnt even plotseling als hij is
gekomen.
Subtiel
Met Voor een verloren soldaat betrad Van Dantzig op een
indrukwekkende manier de wereld van de literatuur. De roman werd
bekroond met de Geertjan Lubberhuizen-prijs voor het beste debuut
van 1986. Regisseur Roeland Kerbosch verfilmde het boek in 1992.
Recensenten waren zeer te spreken over Van Dantzigs oog voor
details en over de subtiliteit waarmee hij de gevoelens van de
jonge Jeroen beschreef. Diezelfde elementen werden geroemd in de
recensies van Afgrond (1996), waarin hij de verhalen
bundelde die hij in de acht jaar daarvoor had geschreven. Een
aantal critici had echter ook moeite met het zwartgallige van veel
van de verhalen.
Toneelauteur
In 1997 schreef hij voor De Bijenkorf de novelle De bruid
staat rechts van u. Hierin wordt de met haar jeugdliefde Ewout
getrouwde Gertie het lijdend voorwerp in een driehoeksrelatie als
haar man homoseksueel blijkt en zijn collega Robert in huis neemt.
Na een roman, een verhalenbundel en een novelle ontpopte Van
Dantzig zich ook als toneelauteur. Het Haagse gezelschap De Appel
verzocht hem om een stuk te regisseren. Hij besloot het gevraagde
stuk ook zelf te schrijven. Toen gij naakt en bloot waart,
over een groep mensen, samengedreven op een zeer geïsoleerde plek,
werd opgevoerd in 1998 en verscheen toen ook in boekvorm.
Een documentaire
'Het kunstenaarschap had hem ooit de toegang tot een nieuw
en afwisselend leven geleken, de garantie voor een bestaan dat niet
kleurloos en vlak hoefde te zijn, maar avontuurlijk en vrij,
boordevol mogelijkheden.' Dat schreef Van Dantzig in het
voorwoord van zijn in 2003 verschenen Het leven van Willem
Arondeus 1894-1943, dat hij de ondertitel Een documentaire
meegaf. In 1990 had Toni Bouman een televisiefilm over Arondeus
gemaakt, waarvan Van Dantzig in 1995 een herhaling zag. Die
fascineerde hem zo dat hij besloot om een boek over deze
gemankeerde kunstenaar en vergeten verzetsheld te schrijven.
Zoektocht
Dat de naam van Arondeus de geschiedenis niet had gehaald, had
volgens Van Dantzig alles te maken met diens al vroeg openlijk
beleden homoseksualiteit. Dat was een bijna even indrukwekkende
verzetsdaad, schreef hij in zijn documentaire. In 2009 werd nog een
nieuw boek aangekondigd, een persoonlijke zoektocht naar Sonia
Gaskell, maar dat Een eeuwig opnieuw begonnen is nooit
verschenen.
Bron: Jef van Gool / literatuurplein
top
